ردپای تقاضای خارجی در بازار پول ایران؛ چرا ریال نقد نایاب شد؟
نقدینه - بازار پول و ارز با یک پدیده غیرمتعارف مواجه شده که میتواند پیامدهایی فراتر از نوسانات معمول داشته باشد.
به گزارش پایگاه خبری نقدینه ، در روزهای اخیر نشانههایی از شکلگیری یک جریان غیرعادی در بازار پول و ارز کشور مشاهده میشود؛ جریانی که محور آن افزایش تقاضا برای دریافت پول نقد، بهویژه ایرانچکهای درشت، در ارقام بالا و خارج از روال معمول است.
همزمان، در بازار غیررسمی ارز نیز پدیدهای کمسابقه شکل گرفته که بر اساس آن برخی فروشندگان حاضرند دلار را با نرخی بهمراتب پایینتر عرضه کنند، مشروط بر اینکه وجه معامله بهصورت اسکناسهای درشت و نو پرداخت شود؛ موضوعی که عملاً نشان میدهد پول نقد به کالایی با ارزش مضاعف تبدیل شده است.
در همین رابطه، محمدرضا جمشیدی، دبیر کانون بانکها و مؤسسات اعتباری خصوصی، با اشاره به افزایش درخواستهای کلان برای دریافت پول نقد، این روند را مشکوک و سازمانیافته توصیف کرده و خواستار ورود نهادهای نظارتی به موضوع شده است. به گفته وی، حجم این درخواستها از چند صد میلیون تا چند میلیارد تومان گزارش شده که فراتر از الگوی متعارف تقاضای نقدینگی در شبکه بانکی است.
این تحولات در حالی رخ میدهد که اساساً دریافت پول نقد از شبکه بانکی با محدودیتها و سقفهای مشخصی همراه است و این محدودیتها بهمنظور مدیریت جریان نقدینگی، کنترل ریسکهای پولی و جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی طراحی شدهاند. از این رو، افزایش ناگهانی و هدفمند تقاضا برای اسکناسهای درشت، آن هم در حجمهای بالا، این پرسش را ایجاد کرده که چه عواملی موجب شکلگیری چنین تقاضایی شده و این منابع از چه مسیرهایی تأمین میشوند؟
بررسیها نشان میدهد، اختلاف قابل توجه میان نرخ دلار نقدی و نرخ معاملاتی که با ایرانچک انجام میشود، نشانهای از یک عدم تعادل در بازار است؛ بهطوری که در برخی معاملات، نوع پرداخت بهتنهایی میتواند تا دهها درصد بر قیمت اثر بگذارد. این وضعیت، از نگاه کارشناسان، بیش از آنکه ریشه در متغیرهای متعارف اقتصادی داشته باشد، میتواند ناشی از شکلگیری تقاضاهایی باشد که به دلایل غیرشفاف یا خارج از چارچوب رسمی اقتصاد ایجاد شدهاند.
در تحلیل این پدیده، برخی سناریوها به فعالیتهای غیررسمی مانند قاچاق، فرار مالیاتی یا جابهجایی منابع خارج از شبکه بانکی اشاره دارند؛ حوزههایی که در آنها پول نقد به دلیل دشواری ردیابی، نقش پررنگتری ایفا میکند. در کنار این، احتمال شکلگیری تقاضای خارجی برای ریال نیز مطرح است؛ بهویژه در شرایطی که برخی فعالان اقتصادی در کشورهای همسایه دسترسی مستقیم به حسابهای ریالی ندارند و ناچار به استفاده از اسکناس هستند.
از سوی دیگر، برخی تحلیلها به امکان ایجاد رانت در دسترسی به اسکناسهای درشت اشاره میکنند؛ موضوعی که کمال سیدعلی، معاون اسبق ارزی بانک مرکزی نیز نسبت به آن هشدار داده و تأکید کرده است در صورت شکلگیری چنین شکافی، زمینه برای سودهای غیرمتعارف در شبکه پولی فراهم میشود.
در عین حال، نمیتوان نقش انتظارات و فضای روانی بازار را نیز نادیده گرفت. در شرایطی که نااطمینانیهای اقتصادی وجود دارد، برخی بازیگران ممکن است بهدنبال تبدیل داراییها یا بهرهبرداری از فرصتهای کوتاهمدت باشند، اما آنچه اینبار این رفتار را متمایز میکند، تمرکز خاص بر اسکناس فیزیکی و ترجیح آن بر سایر ابزارهای پرداخت است.
مجموع این نشانهها حاکی از آن است که بازار پول و ارز با یک پدیده غیرمتعارف مواجه شده که میتواند پیامدهایی فراتر از نوسانات معمول داشته باشد. از این رو، به نظر میرسد رصد دقیق منشأ این تقاضا، بررسی مسیرهای توزیع اسکناس و اتخاذ تدابیر لازم برای مدیریت عرضه پول نقد، در کنار هماهنگی نهادهای پولی و نظارتی، برای جلوگیری از گسترش این روند و تبعات احتمالی آن ضروری باشد.
در همین راستا، تأکید شده است که این موضوع از دید نهادهای نظارتی و بانک مرکزی دور نمانده و با ورود بهموقع و رصد مستمر تحولات، اقدامات لازم برای شناسایی منشأ این جریان و کنترل آثار احتمالی آن در دستور کار قرار دارد تا از گسترش ناهنجاریهای پولی و ایجاد اختلال در ثبات بازار جلوگیری شود.