سفره ۵.۵ همتی هوش مصنوعی در ایران

به گزارش پایگاه خبری نقدینه ، مدتی است که هوش مصنوعی از یک تب زودگذر فناورانه به زیرساختی راهبردی برای بازآرایی قدرت اقتصادی، رقابت‌پذیری صنعتی و امنیت ملی کشور‌ها تبدیل شده است. در این میان درک دقیق موقعیت ایران ضروری است. به همین منظور، مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف، گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» را تهیه و منتشر کرده است.

گزارش پیش‌رو، بر اساس یافته‌های کلیدی این سند راهبردی تهیه شده است. نکته قابل توجه اینکه این گزارش، به طور کامل توسط هوش مصنوعی و با نظارت و بازبینی پژوهشگر ایرنا، آماده انتشار شده است.

سفره هوش مصنوعی در ایران چقدر بزرگ است؟

بر اساس تازه‌ترین گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴، ارزش اقتصاد هوش مصنوعی در ایران در سال ۱۴۰۳ با رشد ۸۸ درصدی نسبت به سال پیش از آن به ۵.۵ هزار میلیارد تومان (همت) رسیده است.

این بازار ۵.۵ همتی در مقیاس جهانی، حدود ۹۰ میلیون دلار ارزش دارد و فقط ۰.۰۲ درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل می‌دهد. در مقایسه منطقه‌ای نیز سهم هوش مصنوعی از تولید ناخالص داخلی ایران، کمتر از همسایگانی مانند ترکیه، امارات و عربستان است.

هوش مصنوعی با چاشنی قناعت

پروژه‌های هوش مصنوعی با سرمایه‌گذاری‌های کلان آن شناخته می‌شوند، اما بازار ایران در مرحله توسعه کم‌هزینه قرار دارد. ۷۵ درصد از شرکت‌های ایرانی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، در سه سال اخیر کمتر از ۲ میلیارد تومان برای این فناوری هزینه کرده‌اند؛ بنابراین می‌توان گفت کسب‌وکار‌های ما به جای توسعه زیرساخت‌های سنگین، به استفاده از ابزار‌های آماده، نسخه‌های رایگان و مدل‌های متن‌باز بسنده کرده‌اند. آمار‌ها نشان می‌دهد فقط ۴ درصد از شرکت‌های بزرگ ایرانی توانسته‌اند بیش از ۵۰ میلیارد تومان در این حوزه سرمایه‌گذاری کنند.

اگر از مدیران ایرانی بپرسید که بزرگترین چالش مالی آنها چیست، پاسخ‌شان سخت‌افزار نیست. بیش از ۷۰ درصد سازمان‌ها، نیروی انسانی متخصص را اولویت اول هزینه‌کرد خود می‌دانند. در واقع بخش بزرگی از آن ۵.۵ همت، صرف حقوق و دستمزد‌هایی می‌شود که با وجود رشد ۳.۴ برابری نسبت به سال ۱۴۰۰ هنوز توان رقابت با پیشنهاد‌های دلاری خارج از مرز‌ها را ندارد.

پس از نیروی انسانی، دومین جایی که نقدینگی شرکت‌ها را به خود اختصاص می‌دهد، جمع‌آوری و مدیریت داده‌هاست، زیرا بدون داده‌های باکیفیت فارسی، گران‌ترین پردازنده‌ها هم خروجی مناسبی نخواهند داشت.

چه کسی بیشتر از هوش مصنوعی استفاده می‌کند؟

ممکن است عجیب به نظر برسد، اما برخلاف انتظار، این خدمات مالی یا حوزه آی‌تی نیستند که بیشترین پذیرش هوش مصنوعی را در ایران دارند. صنعت تولید یا صنایع کارخانه‌ای با ۳۷ درصد، پیشتاز پذیرش هوش مصنوعی در ایران است. مدیران صنعتی دریافته‌اند که برای بقا در بازار رقابتی و کاهش هزینه‌های تولید، چاره‌ای جز به کارگیری الگوریتم‌ها ندارند. در رتبه‌های بعدی، بخش نرم‌افزار و خدمات فناوری اطلاعات قرار دارند.

علم در برابر ثروت

برخلاف آمار‌های مالی، در حوزه علمی وضعیت ایران در هوش مصنوعی بهتر است و کشورمان در زمینه تعداد و کیفیت مقالات هوش مصنوعی، جایگاه دوم منطقه را پس از عربستان سعودی و در کنار ترکیه در اختیار دارد.

با این حال نگاهی به سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، شکاف علم و ثروت را در این حوزه به خوبی به نمایش می‌گذارد. در حالی که مجموع سرمایه‌گذاری تجمیعی ایران در هوش مصنوعی حدود ۸۲ میلیون دلار تخمین زده می‌شود، رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی به ترتیب با ۳۰ و ۲۴ میلیارد دلار در صدر کشور‌های منطقه ایستاده‌اند.

ایران برای جبران این شکاف، با تدوین ۱۰ اقدام و سند ملی، مسیر سیاست‌گذاری را آغاز کرده است. با اینکه از نظر تعداد اقدامات عربستان با ۶۵ اقدام و ترکیه با ۳۸ اقدام جلوتر از کشورمان حرکت کرده‌اند، اما تمرکز اسناد ایرانی بر بخش‌های علم و فناوری و آموزش نشان‌دهنده تلاش برای تقویت بنیه دانش کشور در زمینه هوش مصنوعی است.

رقابت دستمزد و مهاجرت، یک صندلی برای ۵ نفر

ممکن است مقایسه‌های منطقه‌ای بخش‌های قبلی گزارش به مذاق ما ایران‌ها خوش نیاید، اما واقعیت اینکه موتور اصلی هوش مصنوعی نه دلار‌های نفتی است و نه تراشه‌های سیلیکونی بلکه مغز‌های متفکر هستند. اگر به دنبال پردرآمدترین شغل در دنیای آی‌تی ایران می‌گردید، درست آمده‌اید! بر اساس آمار‌های گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴، هوش مصنوعی اکنون بیشترین میانگین حقوق و دستمزد را در میان همه مشاغل حوزه فناوری اطلاعات ایران به خود اختصاص داده است. جذابیت مالی این رشته به‌اندازه‌ای است که میانگین حقوق آن در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۰ بیش از ۳.۴ برابر رشد کرده است.

شدت رقابت برای تصاحب یک صندلی شغلی در حوزه هوش مصنوعی، ۵ برابر کل حوزه فناوری اطلاعات است. این یعنی هم شرکت‌ها به شدت تشنه جذب این افراد هستند و هم کارجویان برای ورود به این بهشت دستمزد با هم می‌جنگند. با این حال رشد استخدام استعداد‌های هوش مصنوعی نسبت به سال پیش فقط یک درصد بوده که نشان‌دهنده احتیاط یا محدودیت کسب‌وکار‌ها در جذب نیرو‌های جدید است.

ایران از نظر تمرکز استعداد‌ها وضعیت بسیار متفاوتی دارد. بر اساس داده‌های لینکدین، کشورمان با ۱.۳۴ درصد، دومین رتبه منطقه در تمرکز استعداد‌های هوش مصنوعی را در اختیار دارد که حتی بالاتر از آلمان و کره جنوبی است. کنون بیش از ۱۴ هزار استعداد فعال هوش مصنوعی در ایران شناسایی شده‌اند که این نشان‌دهنده بنیه علمی قدرتمند کشور است.

اما سکه یک روی دیگری هم دارد. آمار‌ها نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۲۰۰ نفر از نوابغ هوش مصنوعی ایران خارج شده‌اند، در حالی که فقط ۳۲۳ نفر به کشور بازگشته یا وارد شده‌اند. نکته مهم اینجاست که خروج این افراد فقط برای کار نیست. نیمی از این استعداد‌ها (۵۲ درصد) برای ادامه تحصیل و نیم دیگر (۴۸ درصد) برای کار، چمدان‌هایشان را بسته‌اند. باهوش‌های ایرانی هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴ سه مقصد اصلی کانادا، ایالات متحده آمریکا و آلمان را برای آینده خود انتخاب کرده‌اند.

چرا هوش مصنوعی هنوز برای کسب‌وکار‌های ایرانی نان نشده است؟

یک پرسش مهم درباره هوش مصنوعی این است که اگر این فناوری این‌قدر تحول‌آفرین است، چرا هنوز در سفره کسب‌وکار‌های ایرانی و سفره مردم اثر ملموسی از آن نمی‌بینیم؟

گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ نشان می‌دهد ما در مرحله پذیرش اولیه هستیم و تا رسیدن به مرحله ثروت‌آفرینی، باید از چند مرحله عبور کنیم. واقعیت اینکه نرخ پذیرش هوش مصنوعی در کسب‌وکار‌های ایرانی حدود ۲۷ درصد است، اما میانگین جهانی بر اساس گزارش‌های بین‌المللی به ۸۸ درصد رسیده است.

پاسخ اینکه چرا هوش مصنوعی در ایران جهش اقتصادی ایجاد نمی‌کند در جیب شرکت‌هاست. آمار‌ها نشان می‌دهد ۷۵ درصد از شرکت‌های ایرانی که سراغ این فناوری رفته‌اند، در سه سال اخیر کمتر از ۲ میلیارد تومان هزینه کرده‌اند. وقتی سرمایه‌گذاری‌ها در این حد خُرد باقی می‌ماند، خروجی‌ها هم در حد ابزار‌های کمکی مانند تولید محتوا یا چت‌بات‌های ساده می‌ماند. فقط ۴ درصد از شرکت‌های بزرگ ایرانی توانسته‌اند سرمایه‌گذاری‌های بالای ۵۰ میلیارد تومانی‌ای انجام دهند که بتوان نام آن را تحول ساختاری گذاشت.

۴۸ درصد از مدیرانی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، هزینه بالای توسعه و ۳۴ درصد نیز فقدان نیروی انسانی باکیفیت را دو مانع اصلی خود می‌دانند. با این حال، دلیل شرکت‌هایی که هنوز سراغ این فناوری نرفته‌اند نه هزینه است و نه نیروی انسانی. دلیل اصلی آنها ناآشنایی با کاربرد‌های هوش مصنوعی است. ۳۲ درصد از شرکت‌هایی که از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کنند هنوز نمی‌داند هوش مصنوعی برایشان چه کاربردی دارد.

صنعت کارخانه‌ای پیشتاز است

برخلاف تصور که فکر می‌کنیم هوش مصنوعی بیشتر در شرکت‌های خدمات‌محور و در دفاتر کاری مدرن استفاده می‌شود، صنعت تولید یا صنایع کارخانه‌ای با ۳۷ درصد پذیرش، در صدر ایستاده است. مدیران صنعتی ایران به این نتیجه رسیده‌اند برای کاهش خطا و افزایش بهره‌وری، به الگوریتم‌ها نیاز دارند. در رتبه‌های بعدی، بخش خدمات فناوری اطلاعات و خدمات مالی یعنی بانک‌ها و بیمه‌ها قرار دارند. در مقابل، بخش‌هایی مانند املاک و مستغلات با وجود ظرفیت بالقوه، کمترین بهره‌ای از این فناوری برده‌اند.

خبر خوبی که در گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ وجود دارد این است که هوش مصنوعی مولد مثل ChatGPT و مدل‌های مشابه آن، به دروازه ورود ارزان و سریع برای ایرانی‌ها تبدیل شده است. ۹۲ درصد از کسب‌وکار‌هایی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند، از ابزار‌های مولد بهره می‌برند و این یعنی هوش مصنوعی در ایران از یک کالای تخصصی، در حال تبدیل شدن به یک ابزار در دسترس و کاربردی برای افزایش سرعت کارهاست.

غولی که هنوز در گهواره است

بازار ۵.۵ همتی هوش مصنوعی ایران با وجود رشد اسمی بالا، هنوز در ابتدای راه است. ما با بازاری روبه‌رو هستیم که تشنه ارز و درگیر هزینه‌های بالای توسعه است. مقایسه ایران با همسایگان نشان می‌دهد ما با دانش و نیروی انسانی متخصص، ظرفیت تبدیل شدن به قدرت اول منطقه را داریم، اما واقعیت اینکه هوش مصنوعی سرمایه‌بر است و بدون تزریق نقدینگی و تأمین سخت‌افزار‌های پردازشی، نبوغ متخصصان ما به تنهایی نمی‌تواند شکاف عمیق با دلار‌های نفتی همسایگان را پر کند و زمان آن رسیده که هوش مصنوعی را به عنوان زیرساخت استراتژیک امنیت ملی و رفاه اقتصادی جدی بگیریم.

ما در ایران ذخیره استراتژیک نوابغ را داریم که حتی بدون زیرساخت‌های میلیاردی همسایگان، در لبه علم حرکت می‌کنند. پرداخت بالاترین حقوق‌ها در بازار داخلی نشان‌دهنده درک بخش خصوصی از ارزش این افراد است. برای نگهداشت این سرمایه‌ها، فراتر از حقوق ریالی، نیازمند ثبات اقتصادی، توسعه پروژه‌های ملی و پیوند واقعی دانشگاه با صنعت هستیم تا نوابغ ما به جای ساختن آینده دیگران، معمار آینده ایران باشند.

این ساختمان زمانی بنا می‌شود که شکاف دانش مدیران پر شود تا کاربرد واقعی هوش مصنوعی را درک کنند، سرمایه‌گذاری‌ها از اعداد خُرد به سرمایه‌گذاری‌های جسورانه و بزرگ تبدیل شود، فکری برای نگهداشت نوابغ شود تا موتور توسعه خاموش نماند. ایران با داشتن رتبه دوم علمی منطقه و تمرکز بالای استعدادها، همه ابزار‌های الزم برای تبدیل شدن به قطب هوش مصنوعی را دارد و حالا نوبت سیاست‌گذاران و بخش خصوصی است که این ماده خام را به ثروت ملی تبدیل کنند.

منبع: ایرنا